 | 
 |
"İslam düşünce tarihinde, Şifa-i Şerif gibi
eserlerde Peygamber Efendimiz’in (salla'llâhu aleyhi ve sellem) mütevazı ve her
anı ölçülü hayatı nazara verilirken, tasavvuf kaynaklarında velilerin bir
gecede yüzlerce rekat namaz kılması gibi insanüstü hallerle tavsif edilmesi, bu
anlatıların mahiyeti ve dinî yönlendirme amacı üzerine derin bir analizi
zorunlu kılmaktadır." Tasavvuf literatüründe yer alan menkıbeler /
efsanevî anlatılar, tarihî birer kronolojik belge olmaktan ziyade, "ilm-i
hikâyâtü’s-sâlihîn" / salihlerin hikâyeleri ilmi çerçevesinde, müridin
kalbine sebât / stability vermek ve manevî bir coşku uyandırmak amacıyla kaleme
alınmış "cündullahtan bir asker" / Allah'ın ordusundan bir asker
olarak kabul edilir,,.
Peygamberî Ölçü ve "Sahv" Makamı
Kadi İyâz’ın Şifa-i
Şerif’inde ve temel hadis kaynaklarında vurgulandığı üzere, Rasulullah (salla'llâhu
aleyhi ve sellem) efendimizin ibadeti "sahv" / sobriety (ayıklık) ve
"temkin" / stability (kararlılık) üzerine kuruludur,. O, geceleri
ayakları şişene kadar namaz kılsa da, bu hiçbir zaman bir sayı yarışı veya
fıtratı zorlayan, sosyal hayattan koparan bir "nicelik" meselesi
olmamıştır,. Peygamberimiz, "Benim Allah ile öyle bir vaktim vardır ki..."
buyurarak ulaştığı derinliği sayısal bir çoklukla değil, keyfiyet / quality
(nitelik) ile açıklamıştır,. Zira en mükemmel ibadet, nefsin hazlarını
tatmin eden bir sayı çokluğu değil, Sünnet-i Seniyye dairesinde yapılan
sürekliliktir.
Velilerin İnsanüstü İbadetleri: Gerçek mi,
Mübalağa mı?
Tasavvuf kaynaklarında Ebu Abdillah b. Hafîf’in
bir rekâtta on bin İhlâs suresi okuması, Semnûn’un her gece beş yüz rekât namaz
kılması veya İmam-ı Âzam’ın halkın hüsnüzannını boşa çıkarmamak için her gece
bin rekâta niyet etmesi gibi anlatılar, insan psikolojisinin
"aşırılık" / extremeness ve "istiğrak" / absorption
(kendinden geçme) halleriyle ilgilidir.
- Sekr / Sarhoşluk Hali: Bu tür
insanüstü ibadetler genellikle "sekr" / intoxication (manevî
sarhoşluk) hallerinde vuku bulur. Bu haldeki bir veli, zaman ve mekân
mefhumunu kaybeder; bu durum onun iradî bir tercihi değil, ilahî bir
cezbeye kapılmasının neticesidir,.
- Menkıbe Sanatı ve Temsil:
Menkıbeler, soyut olan bir manevî gerçeği müşahhas / concrete (somut) hale
getirmek için mübalağa / hyperbole (abartı) sanatını kullanır. Burada amaç
"500 rekât" rakamının fiziksel doğruluğu değil, o velinin Allah
aşkı karşısındaki sınırsız fedakârlığını ve dünyadan tamamen el
çekmişliğini vurgulamaktır,.
- Psikolojik Motivasyon: Tezkiretü’l-Evliyâ’nın
önsözünde belirtildiği gibi, bu hikâyeler müridi dünyadan soğutmak ve
ahirete yöneltmek için birer moral / manevî kuvvet kaynağıdır,. Menkıbeler,
müridlerin kalplerini takviye etmek için kullanılan manevi birer
motivasyon aracıdır.
Hakikat ve Dinî Yönlendirme Analizi
Söz konusu ifadelerin her geçen gün artırılarak
halkı dine yönlendirme amacı taşıyıp taşımadığı sorusuna kaynaklar şu
perspektifle yaklaşır: Tasavvuf tarihinde menkıbeler, zamanla "yontulmuş
ve cilalanmış", yeni unsurlarla bezenerek daha beliğ / eloquent (güzel
ifade edilmiş) bir şekil almıştır. Bu durum, halkın anlayış seviyesine hitap
edebilmek için "meseleyi mesel (temsil) ile anlatma" ihtiyacından
doğmuştur. Ancak bu anlatılar, şeriatın zâhirî hükümleriyle çatıştığında veya
Peygamberî ölçüyü gölgelediğinde bizzat Cüneyd-i Bağdâdî gibi mürşidler
tarafından "Bizim ilmimiz Kur'an ve Sünnet ile kayıtlıdır" denilerek
dengelenmiştir.
İbadette asıl olan, nefsanî bir tatmine dönüşen
sayısal çokluk değil, her nefeste Hakk ile beraber olabilme bilincidir. Kaynaklarda
dikkati çeken fikir şudur: Mürid için makam olan bir şey, kâmil bir arif
için hicap / veil (perde) haline gelebilir. Bu nedenle, 500 rekât kılan bir
velinin menkıbesi, aslında bize namazın sayısını değil, o secdedeki yokluk /
fena duygusunu öğretmeye çalışır,.
Dipnotlar (APA):
- Attâr, F. (2022). Tezkiretü’l-Evliyâ (S. Uludağ, Çev.).
İstanbul: Kabalcı Yayınları. (s. 6-7, 172, 231, 438, 582-585, 606).
- Kuşeyrî, A. (2004). Tasavvufun İlkeleri - Risale-i Kuşeyrî
(Cilt 1-2). İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser. (Cilt 1, s. 4, 36-40, 159;
Cilt 2, s. 125, 305).
- Ozak, M. (1970). Envâru’l-Kulûb (Cilt 1-2). İstanbul. (Cilt 1,
s. 70, 427, 457; Cilt 2, s. 869, 902, 946).
- Uludağ, S. (2007). Sırlar Menbaı ve Tarikat Sultanı Cüneyd-i
Bağdâdî. İstanbul: Mavi Yayıncılık. (s. 19-35, 275, 755-760, 774).
- İyâz, K. (t.y.). Şifa-i Şerif (Şerhli). Rehber Yayıncılık. (s.
59-70, 102-103, 480).