 | 
 |
"İslâm düşünce tarihinde Ebû Nuaym
el-İsfahânî (ö. 430/1038) tarafından kaleme alınan Hilyetü’l-Evliyâ,
tasavvufî hayatı sadece bir 'hâl' meselesi olmaktan çıkarıp, onu senedli /
chain of transmitters ve belgeli bir tarihî zemine oturtan, on ciltlik devasa
bir başeserdir." Bu eser, tasavvufun meşruiyetini zâhir uleması / outward
scholars nezdinde tescil etmek amacıyla, zühd / asceticism (dünyadan el çekme)
hareketinin köklerini doğrudan Sahâbe-i Kirâm ve Tâbiîn nesline dayandırmayı en
ince detaylarıyla gaye edinmiştir. Kaynaklarda Hilye, sadece bir
biyografi kitabı değil, aynı zamanda hadis ilmi ile tasavvufun kucaklaştığı
ruhanî bir ansiklopedi olarak tavsif edilir.
Hilyetü’l-Evliyâ’nın Ön Plana Çıkardığı Temel
Unsurlar
Eserin merkezinde yer alan en güçlü vurgu, "Zühd
ve Takvâ" kavramlarıdır. Müellif, tasavvufu felsefî tartışmalardan
ziyade, bir "yaşayış ve ahlâk" nizamı olarak takdim eder.
- Sahâbe Merkezli Velâyet Anlayışı: Ebû
Abdurrahman es-Sülemî gibi müellifler eserlerine genellikle Hicri II.
asırdan itibaren başlarken, Ebû Nuaym eserine Hz. Ebû Bekir (r.a.) ve
diğer dört halife ile başlar. Bu tutum, tasavvufun sonradan uydurulmuş bir
yol değil, Peygamberî bir miras olduğunu ispat etme çabasıdır. Tasavvuf,
Peygamber Efendimiz’in ve O'nun seçkin ashabının hayat tarzının bir
devamından ibarettir.
- Hadis Usûlü ve Sened Zinciri: Ebû
Nuaym, her bir menkıbeyi ve velî sözünü hadis ilmindeki titizlikle
nakleder. Uzun sened zincirleri / chain of narrators kullanması, esere
ilmî bir ciddiyet kazandırsa da hacminin aşırı büyümesine yol açmıştır.
- Zühd Dönemi ve Ruhanî Terbiye: Eser,
hem bir "Sûfî Tabakâtı" hem de bir "Zâhidler Tabakâtı"
niteliğindedir. Müellif, sadece sükût eden değil, hadis rivayet eden ve
ilimde rüsûh / maturity sahibi olan arifleri ön plana çıkarmıştır.
Kaynaklarda dikkati çeken fikir, bir bilginin
yazılı bir belgeye ve sağlam bir senede dayanmadığı sürece ruhanî yolda bir
kıymetinin olmadığıdır.
Eleştiriler ve Tenkitlerin Toplandığı Noktalar
Hilyetü’l-Evliyâ, yüzyıllar
boyunca başvuru kaynağı olsa da, özellikle hadis otoriteleri ve zâhir uleması
tarafından belirli noktalarda sert tenkitlere maruz kalmıştır:
- Zayıf ve Uydurma Hadisler: En büyük
tenkit, müellifin "hadislerin sıhhati" konusunda sâlihlerin
faziletlerine dair rivayetlerde (fezâil-i a'mâl) çok müsamahakâr
davranmasıdır. İmam Subkî gibi muhakkikler, Ebû Nuaym'ın eserinde senedini
bulamadıkları veya zayıf / uydurma olduğunu tespit ettikleri hadislerin
varlığına dikkat çekmişlerdir.
- Aşırı Hacim ve Tekrarlar: On
ciltlik eserin büyük bir kısmının senedlerin zikri ve mükerrer /
repetitive anlatımlarla dolu olması, okuyucu ve araştırmacılar için bir
külfet / burden olarak görülmüştür.
- Şatahat ve Sırların Gizlenmesi: Ebû
Nuaym, kendi devrindeki "zındıklık" suçlamalarından kaçınmak
için velilerin "şatahat" / ecstatic utterances (manevî
sarhoşlukla söylenen sözler) ve gizemli / mysterious hallerini aktarmada
oldukça ihtiyatlı davranmış, bunları ya hiç zikretmemiş ya da üstü kapalı
geçmiştir. Bu durum, daha sonra gelen Feridüddin Attâr tarafından,
"hakikatlerin halktan gizlendiği" gerekçesiyle bir eksiklik
olarak değerlendirilmiştir.
- Psikolojik Analiz:
Müellifin, bazı şahsiyetleri (örneğin İmam Ahmed b. Hanbel) tasavvufî bir
kisveye / cloak sokma çabası, tarihî gerçeklik ile menkıbevi / legendary
anlatı arasında bir gerilim yaratmış ve bu durum zâhir ulemasının su-i
zannını / suspicion celbetmiştir.
Kaynakların sürekli tekrarladığı düşünce,
tasavvufun ancak Kitap ve Sünnet dairesinde kaldığı sürece sahih bir kimlik
kazanabileceğidir. Ebû Nuaym'ın eseri, bu kimliği inşa ederken
senedleri kalkan kılmış, ancak rivayetlerdeki müsamahası ile tenkitlerin hedefi
olmuştur.
Dipnotlar (APA):
- Attâr, F. (2022). Tezkiretü’l-Evliyâ (S. Uludağ, Çev.).
İstanbul: Kabalcı Yayınları. (S. 176, 177, 486, 506).
- Gazzâlî, M. (2002). Muhtasar İhyâu Ulûmi’d-Dîn. İstanbul: Şura
Yayınları. (S. 966).
- Hucvîrî, A. (2022). Keşfü’l-Mahcûb (S. Uludağ, Çev.). İstanbul:
Dergâh Yayınları. (S. 40, 161, 353).